الزام تکمیل زنجیره ارزش ترانزیت ایران (الف)

اخبار مالی- اعمال میریت ایران بر تنگه راهبردی هرمز موضوعی اساسی است اما صرف شمردن تعداد شناورهای گذری و کنترل چراغ ترافیکی، برای بهره مندی از این ظرفیت عظیم به تنهایی کافی نیست. یکی از مهم‌ترین مزیت‌های رقابتی ایران موقعیت ترانزیتی آن است. ایران با قرار گرفتن در قلب کریدورهای شمال-جنوب و شرق-غرب ظرفیت  تبدیل شدن به هاب لجستیک منطقه را دارد، اما این مزیت مانند یک ماده خام است که بدون فرآوری ارزش چندانی ندارد. در این یادداشت نشان می‌دهیم که چگونه یک زنجیره ارزش ترانزیتی از «موقعیت ژئوپلیتیک» تا «رفاه اجتماعی» می‌تواند اقتصاد ایران را متحول کند.

ایران با همسایگی با ۱۵ کشور و دسترسی به ۲۵ کشور دیگر یکی از ممتازترین موقعیت‌های ژئوپلیتیک جهان را داراست. این موقعیت به ایران امکان می‌دهد تا با جمعیتی بالغ بر ۲ میلیارد نفر در همسایگی خود، ارتباط اقتصادی برقرار کند. در منطقه غرب آسیا از هشت کریدور مهم ریلی شش کریدور از خاک ایران عبور می‌کنند که این ظرفیت می‌تواند ایران را به «گلوگاه اقتصادی» تبادلات شرق و غرب تبدیل کند. اما این مزیت به خودی خود درآمدزا نیست! مانند نفت که بدون پالایشگاه ارزش افزوده پایینی دارد، موقعیت ژئوپلیتیک نیز بدون زیرساخت‌های فیزیکی و نرم‌افزاری تنها یک «ظرفیت » باقی می‌ماند. برای تبدیل این مزیت خام به درآمد پایدار ایران به یک زنجیره ارزش کامل نیاز دارد.

مهم‌ترین حلقه این زنجیره، زیرساخت‌های فیزیکی هستند که مزیت خام را به قابلیت عملیاتی تبدیل می‌کنند. ایران در قلب کریدور بین‌المللی شمال- جنوب (INSTC) قرار دارد که هند را به روسیه و اروپای شمالی متصل می‌کند. این کریدور چندحالته (دریایی، ریلی، جاده‌ای) زمان حمل کالا از هند به روسیه را از بیش از ۶ هفته به حدود ۳ هفته کاهش می‌دهد. بر اساس توافق روسیه، ایران و هند در سال ۲۰۰۰ هدف افزایش ترافیک بار(و به‌طور دقیق‌تر ۲۰ میلیون تن)  در این کریدور تعیین شده است و ساخت راه‌آهن رشت-آستارا (۱۶۳ کیلومتر) با سرمایه‌گذاری ۱.۶ میلیارد یورویی از سوی روسیه آغاز شده است که پس از تکمیل، شبکه ریلی ایران را به قفقاز، روسیه و شمال اروپا متصل می‌کند. افزایش ۱۲ درصدی حجم بار در کریدور شمال-جنوب در سال ۲۰۲۵ و افزایش ۶۹ درصدی حمل ریلی بار بین قزاقستان و ایران، نشان از رشد سریع اهمیت این کریدور دارد. ایران همچنین با اختصاص زمین به قزاقستان در بندر شهید رجایی، گامی عملی در توسعه زیرساخت‌های لجستیک برداشته است.

راه‌آهن چابهار-زاهدان به عنوان یکی از مهم‌ترین پروژه‌های زیرساختی شرق ایران تا زمان تنظیم اینمطلب بیش از ۹۰ درصد پیشرفت فیزیکی داشته است و انتظار می‌رود تا پایان سال ۱۴۰5 (مارس ۲۰۲۶) به بهره‌برداری برسد. این پروژه ۷۵۰ کیلومتری، بندر چابهار (تنها بندر اقیانوسی ایران) را به شبکه ریلی سراسری کشور متصل خواهد کرد. اهمیت چابهار فراتر از یک بندر ساده است. این بندر به دلیل دسترسی مستقیم به اقیانوس هند (بدون نیاز به عبور از تنگه هرمز)، اهمیت استراتژیک ویژه‌ای برای ایران، هند و کشورهای آسیای میانه دارد. برای هند، این مسیر یک فرصت طلایی برای دستیابی به روسیه از طریق خشکی و دور زدن پاکستان فراهم می‌کند. تأثیر فوری تکمیل این پروژه بر تجارت منطقه‌ای نیز مشهود است: تجارت ایران و افغانستان در شش ماه اول سال ۲۰۲۵ به ۱.۶ میلیارد دلار رسیده که بیش از تجارت ۱.۱ میلیارد دلاری افغانستان با پاکستان است. ایران با تخفیف‌های قابل‌توجه در تعرفه‌های بندری (۳۰ درصد تخفیف تعرفه، ۷۵ درصد تخفیف انبارداری و ۵۵ درصد تخفیف پهلوگیری) برای کالاهای افغانستانی، نقش خود را به عنوان «مسیر اصلی ترانزیت افغانستان» تثبیت کرده است. ایران ۶۰ میلیون تن ترانزیت کالا در سال را هدفگذاری کرده در حالی که در سال گذشته حدود ۲۰ میلیون تن کالا ترانزیت شده است.

در کنار کریدور شمال-جنوب، ایران در حال توسعه کریدور شرق-غرب نیز هست. نخستین محموله ریلی کالا از چین از طریق این کریدور وارد منطقه ویژه اقتصادی سرخس شده است. این مسیر زمان حمل کالا از چین به ایران را از ۵۰ روز به ۱۵ روز کاهش داده است. کریدور شرق-غرب از طریق ترکمنستان و کشورهای آسیای میانه، چین را به اروپا متصل می‌کند. ترکیه، امارات و عمان رقبای اصلی ایران در حوزه ترانزیت هستند، اما مزیت ایران کوتاه‌ترین مسیر بین شرق و غرب است. با تکمیل کریدور شمال-جنوب و چابهار-زاهدان، زمان حمل کالا از هند به روسیه از ۶ هفته به ۳ هفته کاهش می‌یابد، مسیری که رقبای ایران نمی‌توانند با آن رقابت کنند.

می دانیم که زیرساخت‌های فیزیکی به تنهایی کافی نیستند. برای رقابت با کشورهای پیشرو در حوزه لجستیک ایران باید از فناوری‌های عصر پنجم صنعتی (Industry 5.0) بهره بگیرد. سیستم‌های هوشمند حمل‌ونقل با استفاده از هوش مصنوعی می‌توانند ترافیک ریلی و جاده‌ای را مدیریت کنند ردیابی محموله‌ها با استفاده از بلاک‌چین و اینترنت اشیاء (IoT) شفافیت زنجیره تأمین را افزایش می‌دهد، نگهداری پیش‌بینی‌کننده (Predictive Maintenance) توقف‌های غیرمنتظره خطوط ریلی و ناوگان را کاهش می‌دهد و پورتال یکپارچه لجستیک با دیجیتال‌سازی فرآیندهای گمرکیدر صرف  زمان و هزینه به شدت کاهنده هستند. همچنین توسعه کریدورها باید با رعایت شاخص‌های زیست‌محیطی همراه باشد و استفاده بیشتر از حمل‌ونقل ریلی به کاهش مصرف سوخت و کاهش تراکم جاده‌ها و بهبود ایمنی برای کشوری با 21 هزار تلفات جاده ای در سال کمک زیادی می‌کند.

واقعیت این است که توسعه کریدورهای ترانزیتی، صنایع سنگین و سبک ایران را به طور مستقیم تحت تأثیر قرار می‌دهد. گردشگری به عنوان یک صنعت پشتیبان با برنامه‌های پس از جنگ در حال احیاست و هدف گذاری آن جذب ۱۰ میلیارد دلار ارز است. از سوی دیگرآمارها نشان  می دهند که حمل ریلی بار بین قزاقستان و ایران در سال ۲۰۲۵ شاهد افزایش ۶۹ درصدی بوده و هدفگذاری تجارت دوجانبه به ۳ میلیارد دلار انجام گرفته است. در نهایت درآمد ترانزیتی پایدار به امنیت ملی و رفاه اجتماعی تبدیل می‌شود. تنوع‌بخشی به مسیرهای ترانزیتی آسیب‌پذیری در برابر انسدادهای سیاسی را کاهش می‌دهد و درآمد ارزی پایدار جایگزینی برای درآمدهای نفتی پرنوسان فراهم می‌کند. توسعه زیرساخت‌ها در استان سیستان و بلوچستان و سایر مناطق محروم به کاهش مهاجرت اجباری کمک می‌کند و ایجاد اشتغال پایدار در بخش‌های حمل‌ونقل، خدمات لجستیک و گردشگری باعث افزایش  رفاه اجتماعی می‌شود.

زنجیره ارزش ترانزیت یک سیستم یکپارچه است که هر حلقه آن مثل واگن ه ای یک قطار به حلقه دیگر متصل است؛ سرمایه‌گذاری صرف در یک حلقه (مثلاً زیرساخت) بدون توجه به حلقه‌های دیگر (دیجیتال‌سازی، امنیت، رفاه) نتیجه مطلوب را نخواهد داشت. بازسازی پس از جنگ، فرصتی برای تکمیل همه حلقه‌های این زنجیره به صورت هماهنگ است. ایران با تکمیل کریدور شمال-جنوب و راه‌آهن چابهار-زاهدان، با بهره‌گیری از فناوری‌های عصر پنجم صنعتی، و با مدیریت هوشمندانه تنگه هرمز و کریدورهای شرق-غرب، می‌تواند به هاب لجستیک منطقه تبدیل شود. تحقق این هدف نیازمند اراده سیاسی، سرمایه‌گذاری پایدار، شفافیت و هماهنگی میان نهادهای مختلف است. اگر این زنجیره ارزش به درستی تکمیل شود، ایران می‌تواند سالانه ده‌ها میلیارد دلار درآمد ارزی پایدار از ترانزیت و خدمات مرتبط کسب کندو وابستگی خود به درآمدهای نفتی را کاهش دهد در حالی که جایگاه خود را به عنوان یک قدرت اقتصادی و ترانزیتی در نظم نوین جهانی تثبیت می نماید./اخبار مالی